Поимник за прва година

КАТАЛОГ НА ПОИМИ

А

• Авогадров број – број на честички во 12 gод изотопот 12C, кој изнесува 6,022∙10²³.
• Авогадрова константа (N_А) – број на единки (атоми, молекули, јони итн.) во еденмол супстанца.
• Агрегатна состојба – физичко својство насупстанцата во врска со јачината напривлечните силишто дејствуваат меѓу нејзините честички иначинот на нивните движења. Може дабиде цврста, течна или гасовита.
• Аморфна супстанца – цврста супстанца вочија структура нема правилен распоред на градбените единки.
• Амфотерен оксид – оксид кој може да реагира и со киселини и со бази.
• Анјон – негативно наелектризиран јон.
• Аномалија на водата – својство на водаташто се манифестира со поголема густина на течната вода отколку на мразот.
• Атом – основна градбена единка на елементите.
• Атомска единица за маса – една дванаесеттина (1/12) од масата на изотопотна јаглерод ¹²C. Се бележи со латиничната буква u.
• Атомска орбитала – дел од просторот околуатомското јадро каде што е најголемаверојатноста да се најде електронот.
• Атомски број – број на протони во јадротона атомот на некој елемент.
• Атомски кристал – кристал чиишто градбени единки се атоми, меѓусебно поврзани со ковалентни врски.
• Атомски радиус – растојание меѓу јадротона атомот и последниот електронскиот слој на атомот. Се пресметува какополовина од растојанието меѓу јадратана два атома на ист елемент што се допираат, претпоставувајќи дека атомитеимаат сферен облик.
• Атомско јадро – дел од атомот во кој е концентрирана неговата маса. Се состоиод протони и неутрони.
• Афинитет кон електронот – енергијата штоатомот на елементот, во гасовита агрегатна состојба, ја разменува со околината кога прима електрон, при што сеобразува анјон.

Б

• Бази – хидроксиди кои се раствораат вовода.
• Базен оксид – оксид кој при реакција совода образува база, а при реакција сокиселини образува сол.
• Бескислородна киселина – неорганска киселина што во киселин ски от остатокне содржи кислород.
• Бинарна сол – сол изградена од два елемента.
• Благороден гас – гас што припаѓа на групатагасови кои со заедничко име се нарекуваат благородни гасови. Тоа се елементите од 18 група во Периодниот системна елементите (He, Ne, Ar, Kr, Xe, Rn).Кај овие елементи електронскиот слојсо највисока енергија е целосно пополнет со електрони.
• Боров атомски модел – модел за градба наатомот што го предложил Нилс Бор.Според овој модел атомот се состои одјадро околу кое електроните се движатпо кружни патеки т.н. орбити на точноопределени растојанија од јадрото штосе енергетски дозволени.
• Броен однос – однос меѓу бројот на единките на две компоненти во еден систем.
• Броен удел - е однос (количник) меѓу бројотна единките на една компонента и збирот од бројот на единките на сите компоненти во еден систем.

В

• Валентни електрони – електрони од последниот електронски слој. Овие електрониучествуваат во образување на хемиски врски.
• Валентност – број на хемиски врски што гиобразува еден атом со други атоми.
• Вандервалсовски сили – меѓумолекулскизаемодејства од електростатска природа.
• Величинска равенка – равенство во коефизичката величина се изразува како производ од нејзината бројна вредности единицата на физичката величина.
• Водородна врска – специјален вид на заемодејство меѓу поларни молекули. Сеобразува со заемодејство меѓу водородниот атом од молекула во која тоје сврзан за атом со голема електронегативност (на пример F, O, N и др.) идруг таков електронегативен атом штосодржи несврзувачки електронскипар/парови од молекула на истата супстанца или на друга супстанца.
• Волуменски однос – однос меѓу волуменитена две компоненти во еден систем.
• Волуменски удел е однос (количник) меѓуволуменот на една компонента и збирот од волумените на сите компонентиво еден систем.

Г

• Главен квантен број – квантен број што гоопределува растојанието на определенелектронски слој од јадрото, т.е. го определува енергетското ниво. Се бележисо n.
• Групи – вертикалните низи во Периодниотсистем на елементите.

Д

• Двојна врска – ковалентна врска образуванаод два заеднички електронски пара.
• Двојна сол – сол која содржи два или повеќекатјони и/или анјони.
• Дегенерирани орбитали – орбитали штоимаат иста енергија.
• Делокализирани електрони – електрони одхемиска врска/и што се распределенина повеќе од два атома.
• Деутериум – изотоп на водородот со масенброј 2.
• Дехидратација – процес при кој од една супстанца се отстранува вода.
• Дисперзиони сили – заемодејства што сејавуваат меѓу неполарни молекули илимеѓу атоми поради воспоставувањеприврмени диполи. 

Е

• Единична врска – ковалентна врска образувана само од еден заеднички електронски пар.
• Единица на физичка величина – величиназемена како стандард за споредувањена физичкото својство.
• Електрон – честичка од која е изграденаелектронската обвивка на атомот, акоја е негативно наелектризирана.
• Електронегативност – способноста на еденатом да ги привлекува електроните одзаедничките електронски парови когае хемиски сврзан.
• Електронска конфигурација – распоредна електроните во орбиталите споредправилата за нивно пополнување: растење на енергијата, принцип на Паулии Хундово правило.
• Електронска обвивка – обвивка од електрони околу атомското јадро.
• Електронски потслој – дел/делови од електронскиот слој што имаат различнивредности за орбиталниот квантенброј. Се означуваат според орбиталниот квантен број, како: s- потслој, p-потслој, d-потслој и f-потслој.
• Електронски гас – симболичен назив за делокализираните валентни електрониво металната кристална решетка.
• Електронски слој – енергетско ниво определено со вредноста на главниот квантенброј.
• Електростатски сили – сили што се јавуваатмеѓу наелектризирани честички.
• Елемент – множество атоми со еднаковатомски број.
• d-елемент – елемент од d-блокот во Периодниот систем. Во атомитена овие елементи на највисокото енергетско ниво се пополнуваат со електрони d-орбиталите од 1-10.
• f-елемент – елемент од f-блокот во Периодниот систем. Во атомитена овие елементи на највисокото енергетско ниво се пополнуваат со електрони f-орбиталите од 1-14.
• p-елемент – елемент од p-блокот во Периодниот систем. Во атомитена овие елементи на највисокото енергетско ниво се пополнуваат со електрони p-орбиталите од 1-6.
• s-елемент – елемент од s-блокот во Периодниот систем на елементите. Во атомитена овие елементи на највисокото енергетско ниво се пополнуваат s-орбиталите со еден или два електрона.
• Елементарна супстанца – супстанца што сесостои само од еден елемент т.е. самоод еден вид атоми. Елементарните супстанци, со хемиски постапки, не можeда се разложат на уште попрости.
• Елементарна ќелија – најмалиот дел одкристалот со определен распоред наградбените единки, кој се повто руваниз целиот кристал.
• Емпириска формула е хемиска формула вокоја индексите го покажуваат најмалиот целоброен однос на количествата наелементите во соединението.
• Енергетско ниво – енергија на електронот/електроните во определен слој и потслој.
• Енергија на јонизација – енергија што епотребна да му се доведе на атомот нанекој елемент во гасовита агрегатнасостојба, со цел од него да се отстраниелектрон.
• Ефект на стаклена градина – процес при којзрачењето емити рано од некои гасовиод атмосферата ја загреват површината на Зем јата.
• Закиселување на океани – намалување навредноста на pH на океаните порадидејството на киселите дождови и другифактори.

И 

• Изведени физички величини – физички величини изведени од основните физички величини со математички релации.
• Изобари – атоми со еднаков масен број, аразличен атомски број.
• Изотопи – атоми со ист атомски број, а различен масен број.
• Индиферентен оксид (неутрален оксид) –оксид кој не стапува во реакции нитусо вода, ниту со киселини, ниту собази.
• Инертен гас – види благороден гас.
• Интернационален систем на единици (SI) –меѓународен систем на мерни единици.

Ј

• Јон – наелектризирана честичка добиенасо испуштање (катјон) или примање(анјон) електрони од последниот електронски слој на атомот.
• Јонизациска енергија – види енергија на јонизација.
• Јонска врска – хемиска врска образуванасо електростатско привлекување меѓукатјони и анјони.
• Јонска кристална решетка – кристална решетка во која на правилен начин сеповторуваат јони.
• Јонски кристал – кристал образуван од јонисврзани со јонска врска, односно меѓукои постои електростатско привлекување.

К

• Квантномеханички модел – модел за градбата на атомот што се темели врзквантномеханичката теорија.
• Киселина – супстанца чии молекули се изградени од водород и киселински остаток. Во водни раствори киселината серазложува на водороден катјон и анјонод киселинскиот остаток.
• Кисел дожд – дожд со pH < 7 поради тоа штосодржи растворени киселини, најчестоH₂CO₃ и H₂SO₃, што се образуваат воатмосферата со реакција меѓу соодветните киселински оксиди и водната пареа.
• Киселински остаток – остаток од киселинапо отстранување на водородот од нејзината молекула.
• Кислородни киселини – киселини чии киселински остатоци содржат кислород.
• Ковалентна врска – хемиска врска што настанува со препокривање на орбитали.
• Ковалентен кристал – кристал чии градбени единки се молекули меѓу коидејствуваат вандервалсовски сили иливодородни врски.
• Количествен (молски) однос – однос меѓуколичествата на две компоненти воеден систем.
• Количествен удел е однос (количник) меѓуколичеството на една компонента избирот на количествата на сите компоненти во еден систем.
• Кристал – цврста супстанца со правиленвнатрешен распоред на нејзините градбени единки.
• Кристална решетка – тродимензионалнамрежа од точки што ја одразува правилната внатрешна градба на кристалот.
• Кристалохидрати – соли кои во својот состав содржат вода.  

Л 

• Легура – хомогена смеса од метали или одметал/и и неметал/и.
• Лондоновски сили – види дисперзионисили.
• Луисовски симболи – хемиски симболи вокои валентните електрони се претставуваат со точки.
• Луисовски формули – хемиски формули вокои заедничките електронски парови,неспарените електрони и неподелените електронски парови се пишуваат соточки.

М

• Магнетен квантен број – квантен број којја определува ориентацијата на орбиталата во просторот во присуствона други орбитали во потслојот. Магнетниот квантен број зависи од орбиталниот квантен број и добива бројнивредности што се движат од –l... 0... +l,што значи дека за определена вредностна l, можни се 2l + 1 вредности за ml.
• Масен број – збир од бројот на протони инеутрони во јадрото на еден атом.
• Масен однос – однос меѓу масите на двекомпоненти во еден систем.
• Масен удел е однос (количник) меѓу масатана една компонента и збирот од маситена сите компоненти во еден систем.
• Меѓумолекулски интеракции – заемодејства од електростатска природа штодејствуваат меѓу молекулите.
• Метал – вид елементарна супстан ца со карактеристични метални својства: висока електрична и топлот на спроводливост, метален сјај, ковност итн.
• Метален кристал – кристал образуван одметални атоми сврзани со метална врска.
• Метален оксид – бинарно соединение накислород и метал.
• Метална врска – хемиска врска што се образува меѓу атомите на металите.
• Метална кристална решетка – кристалнарешетка во која на правилен начин сеповторуваат атоми (поточно, катјони) на метали.
• Мешана сол – види двојна сол.
• Мол (mol) – единица за количество супстанца, количество супстанца кое содржиист број единки колку што има во 0,012kg од изотопот на јаглеродот ¹²C.
• Моларен волумен (Vm) – волумен на еденмол супстанца. При стандардни услови, вредноста на моларниот волумен загасови изнесува 22,4 dm³/mol.
• Моларна величина – величина што се однесува на еден мол супстанца.
• Моларна маса (M) – маса на количество супстанца од еден мол.
• Молекула – честичка изградена од атомикои се меѓу себе сврзани со ковалентнаврска.
• Молекулска (вистинска) формула е хемискаформула во која индексите го покажуваат точниот број атоми во молекулатана соединението.
• Молекулски кристал – види ковалентенкристал.
• Молекулски модели – различни модели запретставување на градбата на молекулите. Постојат модели со калоти, сотопчиња и стапчи ња, жичани моделиитн.
• Молски однос – види количествен однос.
• Молски удел – види количествен удел.

Н 

• Неметал – вид елементарна супстан ца којаима неметални својства.
• Неметален оксид – бинарно соеди нение накислород и неметал.
• Неполарна ковалентна врска – ковалентнаврска во која заедничкиот/те електрон-ски пар/ови се наоѓа/ат на еднаква оддалеченост од јадрата на обата атома.
• Несврзувачки електронски пар – електронски пар што не учествува во образување на ковалентна врска меѓу два атома, а припаѓа на валентните електронина еден од атомите што ја образуваатхемиската врска.
• Неутрализација – реакција меѓу киселина ибаза при што се образува сол и вода.
• Неутрон – честичка во состав на атомскотојадро, која има маса приближно еднаква на масата на протонот, но не е наелектри зи рана.
• Нормална сол – сол што се доби ва кога ситеводородни атоми од киселината ќе сезаменат со метални или други катјони. 

О

• Оксид – бинарно соединение на кислород инекој друг елемент во коешто кислородот е двовалентен.
• Орбита – кружна патека по која, според Боровиот атомски модел, се движи електронот.
• Орбитала – види атомска орбитала.
• d-орбитала – орбитала со орбитален квантен број 2.
• f-орбитала – орбитала со орбитален квантен број 3.
• p-орбитала – орбитала со орбитален квантен број 1.
• s-орбитала – орбитала со орбитален квантен број 0.
• Орбитален квантен број – квантен број со кој се определува енергијата на потслојот во рамките на еден електронскислој.
• Основни физички величини – физички величини од кои со математички релации може да се дефинираат други физички велини.

П

• Периоден систем на елементите – таблицаво која елементите се подредени споредрастењето на нивните атомски броеви.
• Периоди – хоризонталните низи во Периодниот систем на елементите.
• Пи-врска (ππ-врска) – ковалентна врска штонастанува со странично препокривањена орбиталите. Таа се образува откакоќе се образува сигма-врската и е поставена нормално во однос на неа.
• Поларна ковалентна врска – ковалентнаврска во која заедничкиот/те електрон-ски пар/ови се наоѓа/ат поблизу до еденод атомите.
• Полнеж (електричен) – физичко својство наматеријата во врска со однесувањетона нејзините градбени единки во надворешно електромагнетно поле. Полнежот може да биде позитивен или негативен.
• Полупополнета атомска орбитала – орбитала во која има еден електрон.
• Пополнета атомска орбитала – орбитала содва електрона со спротивни спинови.
• Празна атомска орбитала – орбитала вокоја нема електрони.
• Принцип на неопределеност – принципоткриен од Вернер Хајзенберг, споредкој невозможно е истовремено и точнода се определи брзината на електронот(т.е. неговиот импулс) и неговата положба во просторот.
• Принцип на Паули – принцип според којво еден ист атом не е можно да постојат два електрона за кои сите четириквантни броја се исти.
• Проста супстанца - види елементарна супстанца
• Протон – честичка во атомското јадро, којае носител на позитивен елементаренелектричен полнеж.

Р

• Радерфордов атомски модел – модел заградба на атомот што го дал Ернест Радерфорд според кој атомот се состои одатомско јадро, а електроните се произволно распределени околу атомскотојадро.
• Реакција на разложување – реакција прикоја едно соединение се разложува надве или повеќе супстанци (елементарни супстанци и/или соединенија).
• Реакција на соединување – вид реакцијапри која од две или повеќе супстанцисе добива една посложена.
• Реден број – реден број на елементот во Периодниот систем на елементите штое еднаков со неговиот атомски број.Овие два поима се синоними.
• Релативна атомска маса (Ar) – однос меѓупросечната маса на атомот на некојелемент и унифицираната единица замаса.
• Релативна молекулска (формулска) маса(Mr) – однос меѓу масата на молекулата(т.е. формулната единка) и унифицираната единица за маса.

С

• Сврзувачки електронски пар – електронски пар во образувана ковалентна хемиска врска.
• Семиметал (полуметал) – вид елементарнасупстанца која пројавува и метални инеметални својства.
• Сигма врска (σσ-врска) – ковалентна врскашто настанува со препокривање на ор-биталите во правец на интернуклеарната оска.
• Соединение – чиста супстанца образуванаод атоми на различни елементи во точно определен квантитативен однос.Со хемиски процеси, соединенијатаможе да се разложат на елементарнисупстанци и/или други соединенија.
• Сол – соединение кое се состои од метал(или амониум група) и киселински остаток. Во водни раствори дисоцираатна катјони на металот или амониумкатјони и анјони одкиселинскиот остаток.
• Спарени електрони – електрони во електронски пар. Тие имаат спротивниспинови.
• Спински квантен број – квантен број во врска со замислената ротација на електронот околу сопствената оска. Спинскиот квантен број за електронот имасамо две вредности, –½ и +½.
• Стабилна електронска конфигурација –електронска конфигурација кај којана највисокото енергетско ниво ситеорбитали се целосно пополнети со дваспарени електрона. Ваква електронскаконфигурација постои кај благородните гасови.
• Стакленички гасови – гасови кои имаатспособност да го апсорбираат инфрацрвеното зрачење рефлектирано одповршината на Земјата, со што ja задржуваат топлината во Земјината атмосфера и предизвикуваат ефект на стаклена градина.
• Стандардни услови – температура од 0 °C(273 K) и атмосферски притисок од1 atm, приближно 101325 Pa.

Т

• Тројна врска – ковалентна врска образуванаод три заеднички електронски парови.
• Тројна сол – сол која содржи три различниелемента што го заменуваат водородот во соодветната киселина и/или триразлични киселински остатоци.

У

• Удели – покажуваат со колкав квантитативен дел учествува една компонента воцелиот систем.
• Унифицирана единица за маса − види атомска единица за маса.

Ф

• Физичка величина – својствата што можеда се измерат, односно квантитативнода се изразат.
• Формулна единка – најед ностав ната комбинација на јони што одгова ра на формулата на соединението.

Х

• Хемиска реакција (процес, промена) – процес при кој од една/и супстанца/и седобива/ат другa/и супстанцa/и.
• Хемиско сметање – математичко пресметување со примена на величинскиравенки за решавање квантитативнихемиски проблеми.
• Хигроскопност – способност на некои супстанци да апсорбираат вода од околината.
• Хидроген сол – сол која во киселинскиот остаток содржи водород.
• Хидроксид сол – двојна сол која во својотсостав содржи хидроксид на група/и.
• Хидроксиди – неоргански соединенија коиво својот состав содржат атом на метал(или амониум група) и една или повеќехидроксидни групи.
• Хундово правило –правило според кое дегенерираните орбитали се пополнуваат најпрво сите со по еден електрон, адури потоа со уште еден.

Ч 

• Честичка – општ назив за која било градбена единка на супстанците (атоми,молекули, јони, итн.).